Nhiều cô chú, anh chị người Việt ở Mỹ đã mua được nhà và có chút tiền tiết kiệm. Khi được hỏi “Nếu mình mất thì tài sản này sẽ về tay con cái bằng cách nào?”, không ít người nghĩ: “Thì con mình tự nhiên được hưởng thôi.”
Thực tế ở Mỹ không đơn giản vậy. Nếu không chuẩn bị trước, gia đình có thể phải đi qua một thủ tục tại tòa gọi là probate. Bài này giải thích living trust là gì, nó giúp tránh probate ra sao, và khi nào gia đình mình nên cân nhắc lập trust.
Probate là gì?
Probate là thủ tục tại tòa để xác nhận ai được nhận tài sản của người đã mất, thanh toán các khoản nợ còn lại, rồi phân chia tài sản. Thủ tục này có một số bất lợi:
- Mất thời gian: thường kéo dài nhiều tháng, có khi hơn một năm.
- Tốn kém: Nếu di sản phải qua thủ tục probate đầy đủ tại California, phí luật sư và thù lao người đại diện di sản (executor) được tính riêng, theo biểu lũy tiến, trên giá trị tài sản làm căn cứ tính phí. Khoản vay thế chấp không được trừ ra. Ví dụ: nếu giá trị làm căn cứ tính phí là 500.000 đô, phí thông thường theo luật là 13.000 đô cho luật sư và 13.000 đô cho người đại diện di sản, nếu cả hai đều nhận đủ mức này. Tuy nhiên, không phải căn nhà 500.000 đô nào cũng phải qua probate đầy đủ. Nhà ở chính đủ điều kiện có thể dùng thủ tục rút gọn, được nói ở phần dưới.
- Công khai: hồ sơ probate nhìn chung là hồ sơ công khai, người ngoài cũng có thể xin xem.
Living trust là gì?
Living trust là một cơ chế tín thác được lập khi mình còn sống. Trong bài này, “living trust” được hiểu là revocable living trust, tức tín thác có thể sửa đổi hoặc hủy ngang. Đây là loại trust phổ biến nhất trong việc lập kế hoạch tài sản cho gia đình.
Văn bản trust quy định ai quản lý tài sản, ai được hưởng, và tài sản được sử dụng hoặc phân chia ra sao. Muốn trust giúp tránh probate, mình phải chuyển tài sản phù hợp (ví dụ căn nhà, tài khoản ngân hàng) vào trust bằng đúng giấy tờ và thủ tục.
Trong lúc còn sống và còn tự quản lý được:
- Mình thường vẫn là người quản lý (trustee). Mình vẫn ở nhà, bán nhà, rút tiền như bình thường.
- Mình có thể sửa hoặc hủy trust.
Nếu mình không còn khả năng tự quản lý, người quản lý kế nhiệm (successor trustee) mà mình đã chọn sẽ tiếp quản tài sản trong trust để chăm lo cho chính mình, theo các điều khoản đã lập.
Khi mình qua đời, người này sẽ giải quyết các nghĩa vụ còn lại, rồi quản lý hoặc phân chia tài sản theo nội dung trust. Với tài sản đã được chuyển hợp lệ vào trust, việc này thường không cần thủ tục probate tại tòa.
Khi nào nên cân nhắc living trust?
- Có nhà ở California, đặc biệt khi tài sản không đủ điều kiện dùng thủ tục chuyển giao đơn giản hoặc rút gọn. Living trust có thể giúp gia đình tránh probate đối với căn nhà đã được chuyển hợp lệ vào trust.
- Có nhà ở nhiều tiểu bang. Không có trust, gia đình có thể phải làm thủ tục ở từng tiểu bang có nhà.
- Con còn nhỏ, hoặc muốn tài sản được chia theo từng giai đoạn, ví dụ con nhận một phần năm 25 tuổi, phần còn lại năm 30 tuổi.
- Gia đình có hoàn cảnh riêng: tái hôn, có con riêng, có con cần chăm sóc đặc biệt.
- Muốn giữ kín chuyện tài sản trong gia đình.
Khi nào có thể chưa cần living trust?
Không phải ai cũng cần trust. Nếu tài sản không nhiều, hoặc phần lớn là tài khoản đã ghi tên người thụ hưởng, gia đình có thể có những cách đơn giản hơn:
- California: với người mất từ ngày 1/4/2025, gia đình có thể dùng bản khai small estate affidavit để nhận một số tài sản không phải bất động sản. Điều kiện là tổng giá trị không vượt quá 208.850 đô, tính sau khi trừ các khoản được loại trừ theo luật. Riêng nhà ở chính của người mất tại California, nếu trị giá không quá 750.000 đô và đáp ứng các điều kiện khác, gia đình có thể xin tòa chuyển quyền sở hữu theo thủ tục rút gọn thay vì probate đầy đủ. Đây vẫn là thủ tục tại tòa, không phải hoàn toàn không cần ra tòa.
- Georgia: cũng cần xem hoàn cảnh gia đình và tài sản đang đứng tên ra sao trước khi quyết định có cần trust hay không.
Lưu ý: một bản di chúc riêng lẻ không giúp tránh probate. Tài sản chuyển giao theo di chúc vẫn đi qua tòa.
Những điều living trust KHÔNG làm được
- Không thay thế phần ghi tên người thụ hưởng trên tài khoản hưu trí (401(k), IRA) và bảo hiểm nhân thọ. Các khoản này chia theo tên người thụ hưởng đã ghi, nên hãy kiểm tra lại các tên đó.
- Không tự giúp mọi tài sản tránh probate chỉ vì mình đã ký văn bản trust. Tài sản cần được chuyển vào trust, hoặc được sắp xếp chuyển giao theo cách phù hợp. Nếu căn nhà vẫn đứng tên cá nhân và không có cách chuyển giao nào khác, căn nhà vẫn có thể phải qua probate. Đây là lỗi rất thường gặp.
- Không bảo vệ tài sản khỏi chủ nợ trong lúc mình còn sống, vì đây là trust có thể hủy ngang.
- Không thay thế di chúc trong việc nêu nguyện vọng về người giám hộ cho con nhỏ.
Còn chuyện thuế di sản?
Năm 2026, mức miễn thuế di sản cơ bản của liên bang (federal estate tax) là 15 triệu đô mỗi người. Mức này áp dụng cho công dân Mỹ và người được coi là cư trú tại Mỹ theo luật thuế di sản. Nếu trước đó mình đã tặng cho tài sản ở mức phải khai thuế, phần miễn trừ còn lại có thể giảm. Người không cư trú tại Mỹ (theo luật thuế) áp dụng quy định khác.
Georgia và California hiện không có thuế di sản riêng của tiểu bang. Với đa số gia đình, lý do chính để lập trust là để tránh probate, không phải để tránh thuế.
Nhà, đất ở Việt Nam thì sao?
Đây là câu hỏi mà nhiều gia đình người Việt gặp phải. Nhà, đất ở Việt Nam cần được xem xét riêng. Không nên mặc định rằng một living trust lập ở Mỹ là đủ để sang tên nhà hoặc quyền sử dụng đất tại Việt Nam.
Gia đình nên nhờ người am hiểu pháp luật Việt Nam kiểm tra phương án thừa kế, tư cách của người nhận và giấy tờ cần chuẩn bị. Quyền được nhận và đứng tên có thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố: quốc tịch, tư cách là công dân Việt Nam hay người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, loại tài sản, và các điều kiện khác của pháp luật Việt Nam. Không chỉ phụ thuộc vào việc người nhận còn hay không còn quốc tịch Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Lập living trust có phải đóng thêm thuế không?
Việc lập một revocable living trust thông thường không tự tạo ra một khoản thuế thu nhập liên bang riêng. Khi người lập trust vẫn được xem là chủ sở hữu theo luật thuế, thu nhập từ tài sản trong trust thường vẫn được khai trên hồ sơ thuế cá nhân. Tuy nhiên, việc chuyển từng loại tài sản, và các trường hợp có yếu tố nước ngoài, có thể cần xem xét riêng.
Vợ chồng lập chung một trust được không?
Được. Nhiều cặp vợ chồng lập chung một trust (joint trust) cho tài sản chung.
Đã lập trust rồi có cần lập di chúc nữa không?
Thường nên có một bản di chúc đi kèm, gọi là pour-over will, để xử lý tài sản còn sót ngoài trust và nêu nguyện vọng về người giám hộ cho con nhỏ. Tuy nhiên, tài sản chuyển vào trust thông qua di chúc này vẫn có thể phải qua probate. Vì vậy, pour-over will không thay thế được việc chuyển tài sản vào trust khi mình còn sống.
Vợ hoặc chồng không có quốc tịch Mỹ thì có gì khác không?
Có thể có. Một số quy định về thuế di sản giữa vợ chồng áp dụng khác nhau khi người phối ngẫu không phải công dân Mỹ. Trường hợp này nên hỏi ý kiến luật sư.
Không phải gia đình nào cũng cần living trust. Điều quan trọng là biết rõ từng tài sản sẽ được chuyển cho ai, bằng cách nào, và người thân sẽ phải làm những thủ tục gì khi mình không còn tự lo được hoặc khi mình qua đời.
Bài viết chỉ mang tính thông tin chung, không phải tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể, và không tạo ra quan hệ luật sư–khách hàng. Quy định pháp luật có thể thay đổi. Mỗi gia đình nên trao đổi với luật sư về hoàn cảnh riêng của mình.
Luật sư Nguyễn Thị Bình (Kate Nguyen), BImmigration LLC. Được cấp phép hành nghề tại Georgia, California và Việt Nam.
